Τι σκέφτονταν οι άνθρωποι για τον κόσμο προτού κάποιος αποκτήσει μικροσκόπιο, εξίσωση ή εργαστήριο;
Είχαν ό,τι έχουμε κι εμείς: τα μάτια, τα αυτιά, τον ουρανό από πάνω τους και το ποτάμι μπροστά τους. Και έθεταν το ίδιο ερώτημα που θέτουμε ακόμη: Από τι είναι φτιαγμένα στην πραγματικότητα όλα;
Οι απαντήσεις τους δεν μετρήθηκαν. Όμως τις σκέφτηκαν προσεκτικά και τις έγραψαν. Ορισμένες μοιάζουν με ερωτήματα που η φυσική ακόμη δεν έχει κλείσει. Είναι σύμπτωση;
Στην Ινδία: «Εσύ είσαι Εκείνο»
Στις Ουπανισάδες, ανάμεσα στα αρχαιότερα φιλοσοφικά κείμενα της Ινδίας, ένας πατέρας εξηγεί στον γιο του πώς όλα δένονται σε ένα σύνολο. Του ζητά να διαλύσει αλάτι σε νερό. Το αλάτι γίνεται αόρατο, όμως είναι εκεί, σε κάθε σταγόνα. Τότε ο πατέρας λέει:
Αν το αλάτι βρίσκεται σε κάθε σταγόνα χωρίς να το βλέπουμε, πόσα άλλα είναι παρόντα χωρίς να τα βλέπουμε;
Στην Κίνα: ο δρόμος που δεν μπορεί να ειπωθεί
Το Τάο Τε Κινγκ, που η παράδοση αποδίδει στον Λάο Τσε, ανοίγει με μια φράση που ερμηνεύεται και συζητιέται εδώ και πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια:
«Το Τάο που μπορεί να εκφραστεί δεν είναι το διαρκές Τάο.» (Τάο Τε Κινγκ, κεφάλαιο 1)
Τι σημαίνει ότι το σπουδαιότερο δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια; Είναι αδυναμία της σκέψης ή όριο των λέξεων;
Ο Βούδας: τίποτα δεν στέκει μόνο του
Μια κεντρική ιδέα στη διδασκαλία του Βούδα είναι ότι ό,τι γεννιέται, γεννιέται σε εξάρτηση από κάτι άλλο. Τίποτα δεν έχει πυρήνα που να στέκει από μόνος του. Σύμφωνα με τα κείμενα, αυτά ήταν τα τελευταία του λόγια:
«Όλα τα σύνθετα διαλύονται. Συνεχίστε τον αγώνα με εγρήγορση.» (Μαχαπαρινιμπάνα Σούτα, Ντίγκα Νικάγια 16, ενότητα 6.7)
Αν τίποτα δεν στέκει μόνο του, τι είναι τότε ένα «πράγμα»;
Μίλητος: το άπειρο
Τον 6ο αιώνα π.Χ., ο Αναξίμανδρος από τη Μίλητο, μια ελληνική πόλη στα παράλια της σημερινής Τουρκίας, ρώτησε από τι είναι φτιαγμένος ο κόσμος. Ο δάσκαλός του, ο Θαλής, είχε απαντήσει: το νερό. Ο Αναξίμανδρος απάντησε ἄπειρον
: το απεριόριστο, το ακαθόριστο. Από αυτό γεννιούνται όλα, και σε αυτό επιστρέφουν όλα.
Γιατί διάλεξε κάτι χωρίς μορφή, αντί για κάτι που μπορεί κανείς να αγγίξει;
Οι Πυθαγόρειοι: ο κόσμος ως μουσική
Ο ίδιος ο Πυθαγόρας δεν έγραψε τίποτα που να έχει σωθεί. Ό,τι ξέρουμε προέρχεται από άλλους. Ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι οι λεγόμενοι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν «τὸν ὅλον οὐρανὸν» μουσική κλίμακα και αριθμό (Μεταφυσικά 986a). Μεταγενέστερες πηγές αναφέρουν ότι οι Πυθαγόρειοι ανακάλυψαν πως χορδές με απλούς λόγους μήκους, όπως 2 : 1, 3 : 2 και 4 : 3, δίνουν τους τόνους που το αυτί αντιλαμβάνεται ως καθαρούς. Οι λόγοι αυτοί απαντούν ήδη στον Πυθαγόρειο Φιλόλαο.
Είναι σύμπτωση ότι το αυτί μας αντιλαμβάνεται τους απλούς λόγους ως αρμονία;
Ηράκλειτος: το ποτάμι
Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος είναι γνωστός για τη φράση ότι δεν μπορείς να μπεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι. Όμως η φράση αυτή είναι μεταγενέστερη παράφραση. Το απόσπασμα που θεωρείται γνήσιο λέει κάτι άλλο:
ποταμοῖσι τοῖσιν αὐτοῖσιν ἐμβαίνουσιν ἕτερα καὶ ἕτερα ὕδατα ἐπιρρεῖ — Σε όσους μπαίνουν στα ίδια ποτάμια, κυλούν ολοένα καινούργια νερά. (Ηράκλειτος, απόσπασμα B12· ελεύθερη απόδοση στα νέα ελληνικά)
Το ποτάμι είναι το ίδιο, όμως το νερό είναι πάντα καινούργιο. Τι είναι τότε το «ποτάμι»; Είναι το νερό ή το μοτίβο που ακολουθεί το νερό;
Ο Ηράκλειτος πίστευε επίσης ότι η αρμονία γεννιέται από τα αντίθετα. Ο Αριστοτέλης τον αποδίδει έτσι: από όσα διαφέρουν γεννιέται η ωραιότερη αρμονία (Ηθικά Νικομάχεια 1155b, απόσπασμα B8). Το παρομοίαζε με το τόξο και τη λύρα (απόσπασμα B51)
: η ένταση ανάμεσα σε αντίθετες δυνάμεις κρατά το τόξο και τη λύρα ενωμένα. Είναι η ίδια ένταση που δίνει στη λύρα τον ήχο της;
Η έκφραση πάντα ῥεῖ
, «τα πάντα ρέουν», δεν είναι λοιπόν λόγια του ίδιου του Ηράκλειτου. Την παράφραση για το ποτάμι τη συναντάμε πρώτα στον Πλάτωνα. Γιατί όμως επέζησε ακριβώς αυτή επί 2.500 χρόνια;
Πλάτων: οι σκιές στον τοίχο
Στην αλληγορία του σπηλαίου (Πολιτεία, βιβλίο VII)
άνθρωποι κάθονται αλυσοδεμένοι σε μια σπηλιά, με το πρόσωπο στραμμένο στον τοίχο. Βλέπουν μόνο τις σκιές όσων περνούν πίσω τους και πιστεύουν ότι οι σκιές είναι η πραγματικότητα. Στον Τίμαιο
(29b) ο Πλάτων ονομάζει τον ορατό κόσμο αντίγραφο ενός προτύπου.
Αν αυτό που βλέπουμε είναι σκιές, πώς ξέρουμε πότε βλέπουμε το ίδιο το πράγμα; Και τι γίνεται αν έχουμε μετρήσει τις σκιές με μεγάλη ακρίβεια και ύστερα έχουμε ονομάσει τις μετρήσεις πραγματικότητα;
Αριστοτέλης: η κίνηση
Ο Αριστοτέλης αρχίζει το έβδομο βιβλίο των Φυσικών
με μια φράση που μοιάζει απλή:
«Ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος ἀνάγκη κινεῖσθαι» — Καθετί που κινείται πρέπει να κινείται από κάτι. (Φυσικά VII.1)
Όρισε την κίνηση ως την πραγματοποίηση αυτού που είναι δυνατό, ακριβώς όσο εξακολουθεί να είναι δυνατότητα
( Φυσικά
III.1). 2.300 χρόνια αργότερα, ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ επανέφερε ακριβώς αυτή την έννοια: ονόμασε το κύμα πιθανότητας μιας πρώιμης κβαντικής θεωρίας του 1924 (Μπορ, Κράμερς και Σλέιτερ) ποσοτική εκδοχή της potentia
του Αριστοτέλη, της δυνατότητας (Physics and Philosophy, 1958, κεφ. II).
Γιατί ένας από τους θεμελιωτές της κβαντομηχανικής επέλεξε να γυρίσει πίσω στον Αριστοτέλη για να βρει λέξεις γι' αυτό που έβλεπε;
Τι είχαν κοινό
Ζούσαν στην Ινδία, στην Κίνα και στον ελληνικό κόσμο, και οι πολιτισμοί τους μόλις που γνώριζαν ο ένας τον άλλον. Παρ' όλα αυτά, πολλοί από αυτούς κατέληξαν σε συγγενικές σκέψεις:
Αυτό που βλέπουμε δεν είναι ολόκληρη η πραγματικότητα.
Τίποτα δεν στέκει μόνο του· όλα συνδέονται.
Για αρκετούς από αυτούς, η τάξη και η αρμονία γεννιούνται από σχέσεις, όχι από πράγματα.
Για πολλούς από αυτούς, η αλλαγή είναι ο κανόνας, όχι η εξαίρεση.
Ήταν επειδή ο ανθρώπινος νους σκέφτεται με τις ίδιες εικόνες, όπου κι αν ζει; Επειδή έκαναν λάθος με τον ίδιο τρόπο; Ή επειδή είδαν κάτι που αργότερα ξεχάστηκε;
Επόμενο μέρος: Από τον Πλωτίνο στον Λαπλάς — πώς ο κόσμος έγινε μηχανή.
Πηγές
Τσαντόγκια Ουπανισάδ 6.13.1–3 (η επωδός «tat tvam asi» εμφανίζεται για πρώτη φορά στο 6.8.7).
Μέρος 2: Από τον Πλωτίνο στον Λαπλάς — πώς ο κόσμος έγινε μηχανή
Οι αρχαίοι στοχαστές στην Ινδία, στην Κίνα και στον ελληνικό κόσμο έβλεπαν έναν κόσμο σε αλλαγή, όπου όλα συνδέονταν. Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η επιστήμη περιέγραφε τον κόσμο ως ωρολογιακό μηχανισμό: μέρη και δυνάμεις μέσα σε έναν χώρο όπου όλα μπορούσαν να μετρηθούν, με ένα ρολόι που πάει παντού το ίδιο.
Πώς φτάσαμε εκεί; Και τι αφέθηκε πίσω στην πορεία;
Πλωτίνος: όλα ρέουν από το Εν
Οι ιδέες του Πλάτωνα έζησαν για πολλές εκατοντάδες χρόνια μετά τον θάνατό του. Περίπου 600 χρόνια μετά τον Πλάτωνα, τον 3ο αιώνα μ.Χ., ο φιλόσοφος Πλωτίνος έχτισε πάνω στο έργο του. Ο Πλωτίνος έγραψε για το Εν
, μια βάση από την οποία ρέουν όλα, όπως το φως ρέει από μια πηγή. Η πηγή δεν λιγοστεύει επειδή ακτινοβολεί. Όμως αυτό που ακτινοβολείται είναι εικόνα της πηγής, όχι η ίδια η πηγή (Εννεάδες V.1.6).
Αν όλα προέρχονται από την ίδια πηγή, είναι τότε η διαφορά ανάμεσα σε μια πέτρα και μια σκέψη διαφορά είδους ή μόνο βαθμού;
Ιμπν αλ-Χαϊθάμ: δες με τα μάτια σου
Τον 11ο αιώνα, ο Ιμπν αλ-Χαϊθάμ, που εργάστηκε μεγάλο μέρος της ζωής του στο Κάιρο, έγραψε το Βιβλίο της Οπτικής. Υποστήριξε, με πειράματα και γεωμετρία, ότι βλέπουμε επειδή το φως μπαίνει μέσα
στο μάτι, όχι επειδή το μάτι στέλνει έξω ακτίνες. Και έλεγξε τους ισχυρισμούς του με πειράματα.
Έγραψε επίσης ένα βιβλίο με αμφιβολίες για τον Πτολεμαίο, τη μεγάλη αυθεντία της αστρονομίας. Εκεί λέει ότι αυτός που αναζητά την αλήθεια δεν είναι εκείνος που εμπιστεύεται τα γραπτά των αρχαίων. Είναι εκείνος που αμφιβάλλει γι' αυτά, τα ελέγχει και υποτάσσεται στο επιχείρημα και στην απόδειξη, όχι σε ό,τι έχει πει ένας ατελής άνθρωπος (Αμφιβολίες για τον Πτολεμαίο).
Τι θα έλεγε για το να δεχόμαστε μια θεωρία επειδή τη δέχονται τα περισσότερα εγχειρίδια;
Χίλντεγκαρντ και Έκχαρτ: το ζωντανό και το εσωτερικό
Στη Γερμανία του 12ου αιώνα, η Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν έγραψε για τη viriditas
, την πράσινη ζωτική δύναμη που διαπερνά καθετί ζωντανό. Ενάμιση αιώνα αργότερα, ο Μάιστερ Έκχαρτ μίλησε για τη γέννηση του θείου μέσα στην ψυχή. Κατηγορήθηκε για αίρεση, και αρκετές από τις φράσεις του καταδικάστηκαν από τον πάπα το 1329, έναν χρόνο μετά τον θάνατό του.
Ήταν επικίνδυνο να πει κανείς ότι το μεγαλύτερο βρίσκεται μέσα στον άνθρωπο; Ή υπήρχε κάτι άλλο στις φράσεις του που η Εκκλησία δεν μπορούσε να ανεχτεί;
Νικόλαος Κουζάνος: ένα κέντρο παντού
Το 1440 ο Νικόλαος Κουζάνος έγραψε το Περί της πεπαιδευμένης αγνοίας. Υποστήριξε ότι ο κόσμος δεν έχει σταθερό κέντρο, και ότι γι' αυτό η Γη δεν μπορεί να βρίσκεται ακίνητη στη μέση. Πήρε μια παλιά εικόνα που χρησιμοποιούνταν για τον Θεό και την εφάρμοσε στον ίδιο τον κόσμο: ο κόσμος έχει, θα λέγαμε, το κέντρο του παντού και την περιφέρειά του πουθενά (De docta ignorantia, βιβλίο II, κεφ. 12).
Αν δεν υπάρχει κανένα κεντρικό σημείο, από πού θα μετράμε όλα τα άλλα;
Τζορντάνο Μπρούνο: το τίμημα ενός μεγάλου σύμπαντος
Το 1584 ο Τζορντάνο Μπρούνο έγραψε για ένα «άπειρο» σύμπαν με αμέτρητους κόσμους. Στις 17 Φεβρουαρίου 1600 κάηκε στην πυρά στο Campo de' Fiori της Ρώμης. Οι κατηγορίες αφορούσαν κυρίως τη θεολογία. Η αντίληψή του για το σύμπαν ήταν μόνο ένα μέρος της υπόθεσης.
Μπορεί κάποιος να καταδικαστεί για μια αντίληψη σχετικά με το σύμπαν; Ή καταδικάζεται για όσα λέει αυτή η αντίληψη για την εξουσία;
Κέπλερ: η αρμονία των ουρανών
Ο Γιοχάνες Κέπλερ αναζητούσε τη μουσική στις κινήσεις των πλανητών. Στην Αρμονία του κόσμου
(1619) παρουσίασε τον τρίτο νόμο του: πώς ο χρόνος περιφοράς ενός πλανήτη συνδέεται με την απόστασή του από τον Ήλιο. Για τον Κέπλερ αυτό δεν ήταν μόνο αριθμοί. Ήταν μια αρμονία που πίστευε ότι οι Πυθαγόρειοι είχαν ήδη διαισθανθεί.
Βρήκε τον νόμο επειδή αναζητούσε μουσική ή παρ' όλο που την αναζητούσε;
Γαλιλαίος: το βιβλίο γραμμένο στα μαθηματικά
Στον Il Saggiatore
(«Ο Δοκιμαστής», 1623) ο Γαλιλαίος Γαλιλέι έγραψε ότι η φιλοσοφία είναι γραμμένη στο μεγάλο βιβλίο που είναι ανοιχτό μπροστά στα μάτια μας, το σύμπαν, και ότι είναι γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών.
Ήταν εδώ που άρχισε να μετράει ό,τι μπορούσε να μετρηθεί και να υπολογιστεί; Και τι γίνεται με ό,τι δεν
μετριέται; Γίνεται λιγότερο πραγματικό ή μόνο λιγότερο ορατό;
Καρτέσιος: ο νους και η μηχανή
Ο Καρτέσιος (René Descartes) χώρισε την πραγματικότητα στα δύο: το σκεπτόμενο ( res cogitans
) και το εκτατό ( res extensa
) (Στοχασμοί, 1641). Ήδη στον Discours de la méthode
(«Λόγος περί της μεθόδου», 1637) είχε περιγράψει τα ζώα ως μηχανές χωρίς νου. Ο νους έμεινε μόνος, έξω από τη μηχανή.
Από τότε η φιλοσοφία παλεύει με το ερώτημα που άφησε πίσω του: Πώς μπορεί κάτι που δεν έχει έκταση να επηρεάζει κάτι που έχει; Ή μήπως ήταν η ίδια η διαίρεση που δημιούργησε το πρόβλημα;
Νεύτων: οι νόμοι που εξήγησαν ουρανό και γη
Το 1687 κυκλοφόρησαν τα Principia
του Ισαάκ Νεύτωνα. Με τρεις νόμους της κίνησης και έναν νόμο της βαρύτητας μπορούσε να υπολογίσει τόσο ένα σώμα που πέφτει στη Γη όσο και την τροχιά της Σελήνης. Περιέγραψε έναν «απόλυτο» χώρο και έναν «απόλυτο» χρόνο που ρέει ομοιόμορφα, ανεξάρτητα από οτιδήποτε άλλο (Principia, το Σχόλιο μετά τους Ορισμούς).
Όμως ο Νεύτων δεν ήξερε σε τι οφειλόταν η βαρύτητα, και το είπε ο ίδιος. Σε μια επιστολή στον Ρίτσαρντ Μπέντλεϊ το 1693 έγραψε ότι η ιδέα μιας βαρύτητας έμφυτης και ουσιώδους στην ύλη, ώστε ένα σώμα να μπορεί να ενεργεί σε ένα άλλο από απόσταση μέσα από το κενό χωρίς τίποτα ενδιάμεσα, ήταν για εκείνον τόσο μεγάλος παραλογισμός, ώστε πίστευε ότι κανείς που μπορεί να σκέφτεται καθαρά για τέτοια ζητήματα δεν θα έπεφτε σε αυτή την παγίδα. Η βαρύτητα έπρεπε να έχει μια αιτία, έγραψε, αλλά το αν ήταν υλική ή όχι το άφησε στην κρίση των αναγνωστών του.
Τι απέγινε η αμφιβολία του ίδιου του Νεύτωνα, όταν οι διάδοχοί του έκαναν τον νόμο του εικόνα ολόκληρης της πραγματικότητας;
Λάιμπνιτς: ο χώρος είναι σχέσεις
Ο Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς αντέδρασε. Στην αλληλογραφία του με τον Σάμιουελ Κλαρκ (1715–16), που υπερασπιζόταν την άποψη του Νεύτωνα, υποστήριξε ότι ο χώρος δεν είναι δοχείο, αλλά κάτι καθαρά σχετικό: μια τάξη των πραγμάτων που υπάρχουν ταυτόχρονα
, όπως ο χρόνος είναι μια τάξη όσων ακολουθούν το ένα μετά το άλλο.
Ο Λάιμπνιτς ειρωνεύτηκε επίσης τον Θεό του Νεύτωνα, που κατά τη γνώμη του έπρεπε να κουρδίζει το ρολόι του κάθε τόσο για να μη σταματήσει (πρώτη επιστολή του Λάιμπνιτς, 1715). Η αλληλογραφία τελείωσε όταν ο Λάιμπνιτς πέθανε τον Νοέμβριο του 1716. Ποιος είχε δίκιο; Και κρίθηκε ποτέ το ερώτημα;
Λαπλάς: ο ωρολογιακός μηχανισμός ολοκληρώνεται
Το 1814 ο Πιερ-Σιμόν Λαπλάς πήγε την ιδέα ως το τέλος της. Φαντάστηκε μια νόηση που θα γνώριζε όλες τις δυνάμεις και τη θέση καθενός πράγματος στη φύση. Για αυτήν τίποτα δεν θα ήταν αβέβαιο: το μέλλον και το παρελθόν θα βρίσκονταν ανοιχτά μπροστά της (Φιλοσοφικό δοκίμιο για τις πιθανότητες).
Είχε γίνει ο κόσμος μηχανή; Και τι απέγινε τότε η ιδέα του Αριστοτέλη ότι η κίνηση είναι το δυνατό που γίνεται πραγματικό;
Τι κερδήθηκε και τι αφέθηκε πίσω
Όσα κερδήθηκαν τα βλέπουμε κάθε μέρα: μετρήσεις, υπολογισμούς και μηχανές που λειτουργούν. Όσα αφέθηκαν πίσω είναι τα ερωτήματα που δεν χωρούσαν:
Τι είναι αυτό που ενεργεί ανάμεσα
στα πράγματα; (Ρώτησε ο Νεύτων.)
Είναι ο χώρος και ο χρόνος κάτι από μόνοι τους ή σχέσεις; (Ρώτησε ο Λάιμπνιτς.)
Πού ανήκει ο νους μέσα σε μια μηχανή; (Ο Καρτέσιος άφησε το ερώτημα πίσω του.)
Απαντήθηκαν τα ερωτήματα ή απλώς ξεχάστηκαν επειδή οι λογαριασμοί έβγαιναν σωστοί;
Επόμενο μέρος: Ο Φαραντέι, ο Μάξγουελ και ό,τι γεμίζει τον χώρο ανάμεσα στα πράγματα.
Πηγές
Πλωτίνος, Εννεάδες
V.1.6.
Ιμπν αλ-Χαϊθάμ, Kitāb al-Manāẓir
(Βιβλίο της Οπτικής), περ. 1011–1021 (η χρονολόγηση αμφισβητείται· ο El-Bizri προτείνει 1028–1038)· al-Shukūk ʿalā Baṭlamyūs
(Αμφιβολίες για τον Πτολεμαίο).
Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, για τη viriditas
μεταξύ άλλων στο Scivias
(ολοκληρώθηκε 1151/52).
Πάπας Ιωάννης ΚΒ΄, η βούλα In agro dominico
(27 Μαρτίου 1329), κατά του Μάιστερ Έκχαρτ.
Νικόλαος Κουζάνος, De docta ignorantia
(1440), βιβλίο II, κεφ. 11–12.
Τζορντάνο Μπρούνο, De l'infinito, universo e mondi
(1584)· εκτελέστηκε στη Ρώμη στις 17 Φεβρουαρίου 1600.
Γιοχάνες Κέπλερ, Harmonices Mundi
(1619), βιβλίο V.
Γαλιλαίος Γαλιλέι, Il Saggiatore
(1623).
Καρτέσιος (René Descartes), Discours de la méthode
(1637), μέρος V· Meditationes de prima philosophia
(1641), Στοχασμός VI.
Ισαάκ Νεύτων, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica
(1687), Σχόλιο μετά τους Ορισμούς· επιστολή στον Ρίτσαρντ Μπέντλεϊ, 25 Φεβρουαρίου 1692/93.
G. W. Leibniz και Samuel Clarke, η αλληλογραφία 1715–1716 (πρώτη και τρίτη επιστολή του Λάιμπνιτς, § 4).
Pierre-Simon Laplace, Essai philosophique sur les probabilités
(1814).
Μέρος 3: Από τον Έρστεντ στον Αϊνστάιν — τι γεμίζει τον χώρο ανάμεσα στα πράγματα;
Ο Νεύτων χαρακτήρισε παραλογισμό την ιδέα ότι η βαρύτητα βρίσκεται μέσα στην ίδια την ύλη, ώστε ένα σώμα να ενεργεί σε ένα άλλο μέσα από το κενό, χωρίς τίποτα ενδιάμεσα. Ο Λάιμπνιτς πίστευε ότι ο χώρος δεν είναι δοχείο, αλλά σχέσεις ανάμεσα σε πράγματα. Περίπου εκατό χρόνια αργότερα το ερώτημα επέστρεψε, αυτή τη φορά από το εργαστήριο.
Είναι άδειος ο χώρος ανάμεσα στα πράγματα; Ή είναι γεμάτος από κάτι που δεν έχουμε δει ακόμη;
Έρστεντ: η βελόνα που κουνήθηκε
Το 1820 ο Χανς Κρίστιαν Έρστεντ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, παρατήρησε ότι μια βελόνα πυξίδας κινούνταν όταν έβαζε ρεύμα σε ένα σύρμα εκεί κοντά. Στις 21 Ιουλίου της ίδιας χρονιάς έστειλε ένα τετρασέλιδο κείμενο, στα λατινικά, σε φυσικούς και επιστημονικές εταιρείες. Ένα ηλεκτρικό ρεύμα παρήγαγε μια μαγνητική δύναμη.
Μια μικρή βελόνα έδειξε ότι ο ηλεκτρισμός και ο μαγνητισμός συνδέονταν. Πόσοι άλλοι διαχωρισμοί στη φύση είναι μόνο διαχωρισμοί στα δικά μας βιβλία;
Φαραντέι: οι γραμμές στον χώρο
Ο Μάικλ Φαραντέι γεννήθηκε το 1791, γιος σιδερά. Για τη σχολική του μόρφωση είπε ο ίδιος ότι ήταν λίγο περισσότερο από τα στοιχειώδη της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής. Στα δεκατέσσερά του έπιασε δουλειά ως μαθητευόμενος βιβλιοδέτης. Το 1813 έγινε βοηθός εργαστηρίου του Χάμφρι Ντέιβι στο Royal Institution του Λονδίνου.
Στις 29 Αυγούστου 1831 τύλιξε χάλκινο σύρμα σε πηνία, στις δύο αντίθετες πλευρές ενός σιδερένιου δακτυλίου. Όταν έβαλε ρεύμα στα πηνία της μιας πλευράς, ένας σύντομος παλμός ρεύματος πέρασε από τα πηνία της άλλης: ηλεκτρομαγνητική επαγωγή.
Ο Φαραντέι φαντάστηκε δυναμικές γραμμές
γύρω από μαγνήτες και ρεύματα. Τα ρινίσματα σιδήρου γύρω από έναν μαγνήτη δείχνουν πώς πηγαίνουν οι γραμμές. Είναι όμως οι γραμμές μόνο μια εικόνα που σχεδιάζουμε; Ή υπάρχει κάτι εκεί, ακόμη κι όταν κανείς δεν σκορπίζει ρινίσματα;
Φαραντέι: ένα ερώτημα, όχι μια απάντηση
Τον Απρίλιο του 1846, στο τέλος μιας διάλεξης της Παρασκευής, ο Φαραντέι παρουσίασε μια σκέψη που αργότερα κατέγραψε σε μια επιστολή: «Thoughts on Ray-vibrations» («Σκέψεις για τις δονήσεις των ακτίνων»). Θα μπορούσαν οι δονήσεις, που σύμφωνα με μια θεωρία θα εξηγούσαν την ακτινοβολία, να συμβαίνουν μέσα στις ίδιες τις δυναμικές γραμμές που συνδέουν τα σωματίδια και τα σώματα μεταξύ τους; Τότε θα μπορούσε κανείς να κάνει χωρίς τον αιθέρα, το αόρατο μέσο μέσα στο οποίο υποτίθεται ότι γίνονταν οι δονήσεις. Όμως ο Φαραντέι τόνισε ότι αυτές ήταν μόνο οι «αόριστες εντυπώσεις» του δικού του νου, ριγμένες ως υλικό για στοχασμό.
Το 1852 έγραψε για τις δυναμικές γραμμές: «Κλίνω προς τη γνώμη ότι έχουν φυσική ύπαρξη που αντιστοιχεί σε εκείνη του αναλόγου τους, των ηλεκτρικών γραμμών …» Πρόσθεσε ότι υποστήριζε τη γνώμη αυτή «με κάποιον δισταγμό», και ότι τέτοιες εικασίες πρέπει πάντα να θεωρούνται αμφίβολες, εκτεθειμένες στο λάθος και στην αλλαγή.
Τι συμβαίνει σε μια ιδέα που παρουσιάζεται ως ερώτημα, αλλά τη θυμόμαστε ως απάντηση;
Μάξγουελ: οι γραμμές αποκτούν εξισώσεις
Ο Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ γεννήθηκε στο Εδιμβούργο το 1831, την ίδια χρονιά που ο Φαραντέι ανακάλυψε την επαγωγή. Το 1855–56 έγραψε το «On Faraday's Lines of Force», όπου έδωσε μαθηματική μορφή στις δυναμικές γραμμές του Φαραντέι. Ο Φαραντέι απάντησε με επιστολή της 25ης Μαρτίου 1857 ότι στην αρχή ήταν «σχεδόν τρομαγμένος» όταν είδε πόση μαθηματική δύναμη είχε επιστρατευτεί για το θέμα, και ύστερα έκπληκτος που το θέμα την άντεξε τόσο καλά.
Το 1861–62 ο Μάξγουελ υπολόγισε πόσο γρήγορα θα ταξίδευαν κύματα σε ένα μοντέλο του μέσου, και έφτασε πολύ κοντά στη μετρημένη ταχύτητα του φωτός. Το 1865 δημοσιεύτηκε το «A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field». Εκεί εξηγεί ο ίδιος τη λέξη που διάλεξε:
«Η θεωρία που προτείνω μπορεί λοιπόν να ονομαστεί θεωρία του ηλεκτρομαγνητικού πεδίου, επειδή έχει να κάνει με τον χώρο γύρω από τα ηλεκτρικά ή μαγνητικά σώματα.» (Maxwell 1865, παράγραφος 3, μετάφραση)
Παρακάτω γράφει ότι η συμφωνία των αποτελεσμάτων φαίνεται να δείχνει ότι το φως και ο μαγνητισμός είναι καταστάσεις της ίδιας ουσίας, και ότι το φως είναι μια ηλεκτρομαγνητική διαταραχή που διαδίδεται μέσα από το πεδίο σύμφωνα με ηλεκτρομαγνητικούς νόμους (παράγραφος 97).
Το 1873 ο Μάξγουελ έγραψε ότι εκεί όπου οι μαθηματικοί έβλεπαν δυνάμεις που ενεργούσαν από απόσταση, ο Φαραντέι έβλεπε δυναμικές γραμμές να διασχίζουν όλο τον χώρο:
«Ο Φαραντέι έβλεπε ένα μέσο εκεί όπου εκείνοι δεν έβλεπαν τίποτε άλλο παρά απόσταση.» (A Treatise on Electricity and Magnetism, 1873, πρόλογος, μετάφραση)
Και πρόσθεσε ότι ο τρόπος σκέψης του Φαραντέι ήταν κι αυτός μαθηματικός, παρότι δεν ήταν γραμμένος με τα συνηθισμένα μαθηματικά σύμβολα. Έλειπαν από τον Φαραντέι τα μαθηματικά; Ή τα είχε σε μια άλλη μορφή;
Χερτς: τα κύματα που μπορούσαν να πιαστούν
Η θεωρία του Μάξγουελ έλεγε ότι έπρεπε να υπάρχουν ηλεκτρομαγνητικά κύματα που κανείς δεν είχε ακόμη ανιχνεύσει. Στην Καρλσρούη, τα χρόνια 1886–1888, ο Χάινριχ Χερτς κατάφερε να τα δημιουργήσει και να τα πιάσει. Έδειξε ότι μπορούν να ανακλώνται, να διαθλώνται και να πολώνονται, όπως το φως, και ότι η ταχύτητά τους είναι στα ίδια επίπεδα με του φωτός. Το έργο του άνοιξε τον δρόμο για το ραδιόφωνο και την ασύρματη επικοινωνία.
Αργότερα ο Χερτς έγραψε, με λίγα λόγια, ότι η θεωρία του Μάξγουελ είναι
οι εξισώσεις του Μάξγουελ. Είναι όμως μια θεωρία μόνο οι εξισώσεις της; Ή είναι επίσης η εικόνα του τι συμβαίνει στον χώρο ανάμεσα στα πράγματα;
Ο αιθέρας: μια θάλασσα που κανείς δεν βρήκε
Και ο Μάξγουελ υπέθετε ένα μέσο. Το 1865 έγραψε ότι το φως και η θερμότητα έδιναν κάποιο λόγο να πιστεύουμε ότι υπάρχει ένα αιθέριο μέσο που γεμίζει τον χώρο και διαπερνά τα σώματα. Τα κύματα πρέπει να κυματίζουν μέσα σε κάτι
, δεν είναι έτσι;
Το 1887, στο υπόγειο μιας φοιτητικής εστίας στο Κλίβελαντ των ΗΠΑ, ο Άλμπερτ Α. Μάικελσον και ο Έντουαρντ Γ. Μόρλεϊ θέλησαν να χρησιμοποιήσουν το φως για να ανιχνεύσουν την κίνηση της Γης μέσα στον αιθέρα. Η μετατόπιση ήταν «σίγουρα μικρότερη από το ένα εικοστό» αυτής που περίμεναν. Το συμπέρασμά τους ήταν προσεκτικό: η ταχύτητα ανάμεσα στη Γη και στον αιθέρα ήταν πιθανώς μικρότερη από το ένα έκτο της ταχύτητας της Γης γύρω από τον Ήλιο, και σε κάθε περίπτωση μικρότερη από το ένα τέταρτο.
Αν ψάχνεις κάτι και δεν το βρίσκεις, σημαίνει ότι δεν υπάρχει; Ή ότι έψαχνες για λάθος είδος πράγματος;
Αϊνστάιν: ο αιθέρας φεύγει, το πεδίο μένει
Στις 30 Ιουνίου 1905 έφτασε στο περιοδικό Annalen der Physik
ένα χειρόγραφο του Άλμπερτ Αϊνστάιν: «Για την ηλεκτροδυναμική των κινούμενων σωμάτων». Αναφέρθηκε στις αποτυχημένες απόπειρες να ανιχνευθεί η κίνηση της Γης σε σχέση με το «μέσο του φωτός», χωρίς να κατονομάσει κανένα πείραμα. Η εισαγωγή ενός «φωτοφόρου αιθέρα», έγραψε, θα αποδεικνυόταν «περιττή», επειδή η θεωρία του δεν χρειαζόταν κανέναν «απολύτως ακίνητο χώρο».
Σε μια διάλεξη στο Λέιντεν το 1920 ο Αϊνστάιν περιέγραψε ένα συμπέρασμα που θα μπορούσε να βγάλει κανείς: ότι ο αιθέρας δεν υπάρχει, και ότι τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία δεν είναι καταστάσεις ενός μέσου, αλλά αυτοτελείς πραγματικότητες. Ύστερα πρόσθεσε ότι η ειδική θεωρία της σχετικότητας δεν μας αναγκάζει, ωστόσο, να απορρίψουμε τον αιθέρα. Και για τη γενική είπε:
«Σύμφωνα με τη γενική θεωρία της σχετικότητας, ένας χώρος χωρίς αιθέρα είναι αδιανόητος.» (Einstein, Äther und Relativitätstheorie, 1920, μετάφραση)
Χωρίς αυτόν το φως δεν θα μπορούσε να διαδοθεί, και δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν μετροράβδοι και ρολόγια. Όμως αυτός ο αιθέρας δεν μπορούσε να νοηθεί ότι έχει την ιδιότητα που χαρακτηρίζει τη ζυγίσιμη ύλη: να αποτελείται από μέρη που μπορούν να παρακολουθηθούν μέσα στον χρόνο. Η έννοια της κίνησης δεν μπορούσε να εφαρμοστεί σε αυτόν.
Αφαιρέθηκε ο αιθέρας ή απέκτησε η λέξη νέο περιεχόμενο; Και ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε έναν άδειο χώρο και σε έναν χώρο που έχει ο ίδιος ιδιότητες;
Τι βρέθηκε και τι έμεινε ανοιχτό
Όσα βρέθηκαν είναι η βάση για τα ραδιοκύματα που έπιασε ο Χερτς και για την κατανόηση του φωτός ως ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων. Όσα έμειναν ανοιχτά είναι τα ερωτήματα:
Είναι οι δυναμικές γραμμές κάτι πραγματικό ή μόνο μια εικόνα; (Ο Φαραντέι έκλινε προς το πρώτο, αλλά με δισταγμό.)
Μπορεί ένα κύμα να υπάρχει χωρίς κάτι που κυματίζει; (Ο Μάξγουελ υπέθετε ένα μέσο.)
Είναι ο χώρος άδειος ή έχει δικές του ιδιότητες; (Ο Αϊνστάιν έθεσε ξανά το ερώτημα το 1920.)
Το 1865, 172 χρόνια μετά την επιστολή του Νεύτωνα στον Μπέντλεϊ, η φυσική είχε αποκτήσει μια θεωρία για ό,τι βρίσκεται ανάμεσα: το πεδίο. Ξέρουμε όμως τι είναι
ένα πεδίο; Ή ξέρουμε μόνο πώς συμπεριφέρεται;
Επόμενο μέρος: Οι πρωτοπόροι της κβαντικής θεωρίας και το μικρότερο απ' όλα.
Πηγές
H. C. Ørsted, Experimenta circa effectum conflictus electrici in acum magneticam
(21 Ιουλίου 1820).
Michael Faraday, το πείραμα επαγωγής με τον σιδερένιο δακτύλιο, 29 Αυγούστου 1831· σχολική μόρφωση, μαθητεία και πρόσληψη στο Royal Institution σύμφωνα με το Oxford Dictionary of National Biography
, λήμμα «Faraday, Michael».
Michael Faraday, «Thoughts on Ray-vibrations», επιστολή στον Richard Phillips με ημερομηνία 15 Απριλίου 1846, Philosophical Magazine
, σειρά 3, τόμ. 28, αρ. 188 (Μάιος 1846)· επίσης στο Experimental Researches in Electricity
, τόμ. III, σ. 447–452.
Michael Faraday, «On the Physical Character of the Lines of Magnetic Force», Philosophical Magazine
, σειρά 4, τόμ. 3 (Ιούνιος 1852), παράγραφοι 3244, 3269 και 3299.
Michael Faraday, επιστολή στον J. C. Maxwell, 25 Μαρτίου 1857 (Cambridge University Library, Add MS 7655/II/6).
J. C. Maxwell, «On Faraday's Lines of Force», Transactions of the Cambridge Philosophical Society
10, σ. 27–83 (αναγνώστηκε στην Εταιρεία το 1855–56).
J. C. Maxwell, «On Physical Lines of Force», Philosophical Magazine
(1861–1862).
J. C. Maxwell, «A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field», Philosophical Transactions of the Royal Society of London
155 (1865), σ. 459 κ.ε., παράγραφοι 3, 4 και 97 (παραλήφθηκε 27 Οκτωβρίου 1864, αναγνώστηκε 8 Δεκεμβρίου 1864).
J. C. Maxwell, A Treatise on Electricity and Magnetism
(1873), τόμ. I, πρόλογος (με ημερομηνία 1 Φεβρουαρίου 1873).
Heinrich Hertz, τα πειράματα στο Technische Hochschule Karlsruhe 1886–1888· Electric Waves
(1893), εισαγωγή.
A. A. Michelson και E. W. Morley, «On the Relative Motion of the Earth and the Luminiferous Ether», American Journal of Science
, σειρά 3, τόμ. 34, αρ. 203 (Νοέμβριος 1887), σ. 333–345.
Albert Einstein, «Zur Elektrodynamik bewegter Körper», Annalen der Physik
, 4η σειρά, τόμ. 17 (1905), σ. 891 κ.ε. (παραλήφθηκε 30 Ιουνίου 1905).
Albert Einstein, Äther und Relativitätstheorie
, διάλεξη στο Πανεπιστήμιο του Λέιντεν (Βερολίνο: Julius Springer, 1920· τυπώθηκε με την επιγραφή «Rede gehalten am 5. Mai 1920 an der Reichs-Universität zu Leiden»)· αγγλική μετάφραση από τους G. B. Jeffery και W. Perrett, «Ether and the Theory of Relativity», στο Sidelights on Relativity
(Λονδίνο: Methuen, 1922).